(۱)
التشبیه فى رسائل الإمام على‏علیه السلام

سید جلال‏الدین هاشمی

كارشناسی ارشد زبان و ادبیات عرب
دانشگاه آزاد اسلامی قم
استاد راهنما: دكتر محمّد جنّتی‏فر
استاد مشاور: دكتر ابوالحسین امین مقدسی
۱۳۷۹
۱۳۲ص، عربی

این پایان‏نامه به بررسی صنعت «تشبیه» در نامه‏های مولای متّقیان امیرمؤمنان على‏علیه السلام در كتاب شریف نهج‏البلاغة پرداخته است؛ كتابى كه عظمت و شرافتش بر اهل فضل و دانش و ارباب معرفت، پوشیده نیست و دانشمندان، از آن به «قرآن ثانى» و «اَخِ القرآن» یاد كرده‏اند و پس از كلام پیامبرصلى الله علیه وآله ، آن را كلامى دونِ كلام خالق و فوقِ كلام مخلوق برشمرده‏اند و حاوى خطبه‏ها، نامه‏ها و كلمات قصار و شیواى امام الخطبا حضرت على‏علیه السلام است كه توسّط شریف رضى(ره) گردآورى شده است.
نظر اندیشمندان درباره این كتاب این است كه به لحاظ درجه اعتبار و وثاقتى كه از آن برخوردار است، بهترین راه رسیدن شخص ادیب یا متفكّر و محقّق در نوشته‏ها و خطبه‏ها و تحقیقاتش به مطلوب اعلاست؛ زیرا این سخنان بر زبان مبارك شیرمردى جارى شده كه ذرّه ذرّه این سخنان را تجربه نموده و بر اساس طبع بشر و در نظر گرفتن اعصار و مكان‏ها بیان كرده است؛ چه در جایى كه دَم از یارى حق مى‏زند، چه مواردى كه انسان را تشویق به تأمّل و تفكّر در حیات دنیوى و تأدیب نفس و دورى از دنائت‏ها و چشمپوشى و بر حذر داشتن از عیبجویى از دیگران مى‏كند، و چه مواردى كه مژده رسیدن انسان كامل را به خلیفةاللهى به گوش جان‏ها مى‏رساند، و دل شوریده انسان را از سستى و كسالت برحذر داشته، پنجره امید و عشق به زندگانى براى رسیدن به درجات عالى را مى‏گشاید؛ كتابى كه با كلمات دُرَربارش و ذخائر گهرنشانش، گرچه مكرراً به زیور طبع آراسته شده، ولى همیشه براى طالبانش تازگى دارد.
شیوه كار در این پایان‏نامه بدین ترتیب است كه نگارنده، آن را به دو بخش تقسیم نموده و بخش نخستین را به سه فصل، قسمت كرده است.
نگارنده، فصل اوّل را به نهج‏البلاغة اختصاص داده است. مطالبى درباره نهج‏البلاغة و گردآورنده آن، سبب گردآورى و وجه نامگذارى‏اش و محتویات آن از زبان گردآورنده، سخن برخى از شرح‏دهندگان آن، و آرا و نظریات بعضى از بزرگان درباره عظمت و ابعاد هنرى این كتاب ارجمند و همچنین مصادر آن، از جمله مباحثى است كه نگارنده در این فصل مطرح مى‏كند.
در فصل دوم، در نگاهى گذرا به سیر و تحوّل «نامه» تا زمان امام على‏علیه السلام ، به نكاتى از قبیل: تعریف نامه، تاریخ و تحوّل آن، نامه‏هاى عصر جاهلى و اسلامى، و گزیده‏اى از ویژگى‏هاى نامه‏هاى امام على‏علیه السلام پرداخته شده است.
در فصل سوم، مباحث مهم و معروف صفت تشبیه و تعریف تشبیه (اركان، اقسام، اغراض و زیبایى‏هاى آن)، به طور خلاصه یادآورى شده است.
نگارنده در بخش دوم، كه موضوع اصلى این پایان‏نامه است، سعى نموده در حدّ امكان و برحسب توان، به بررسى تشبیه و تبیین جنبه‏هاى زیباشناختى آن در نامه‏هاى امام‏علیه السلام بپردازد. وى ضمن شرح عبارات زیبایى كه در آنها تشبیه به كار رفته، این تشبیهات را تحلیل و توضیح داده است و در این امر، به اقوال بعضى از شارحان نهج‏البلاغة مانند: ابن ابى الحدید، ابن میثم و منهاج البراعة مراجعه نموده است. در تمام این مراحل، سعى نگارنده، پرهیز از اطناب ممل و ایجاز مخل بوده است.