(۷)
تواضع و تكبّر و مصادیق آنها در قرآن و حدیث

فاطمه ایزدى

كارشناسى ارشد معارف
دانشگاه آزاد اسلامى نجف‏آباد
استاد راهنما: دكتر سید محمّدباقر حجّتى
استادان مشاور: دكتر علیرضا فیض و دكتر على مهدى‏زاده
۲۶۰ص

موضوع نوشته حاضر، تواضع و تكبّر و مصادیق آنها در قرآن و روایات است. تواضع، از جمله صفات یك مؤمن است و اگر مسلمانى متواضع نباشد، نمى‏تواند خداى خود را عبادت كند و اصل اوّل دین را به صورت عملى به‏جا آورد. نگارنده، به جهت خصوصیات ممتازى كه قرآن دارد، محور اصلى بحث را آیات قرآن قرارداده تا جاى هیچ‏گونه تردیدى در آن نباشد و قبل از بحث در آیات قرآن، واژه «تواضع» و «تكبّر» را در فرهنگ‏هاى لغت و بعد از آن در كتب اخلاقى و سپس در كلمات گهربار ائمه معصوم‏علیهم السلام جستجو كرده و بررسى نموده است. این پایان‏نامه از یك مقدّمه و پنج فصل تشكیل شده است. هر فصل نیز داراى بخش‏هاى مختلفى است. مقدّمه، درباره شكل خلقت انسان، انتخاب و ویژگى‏هاى اوست. نویسنده، فصل اوّل را به دو بخش تقسیم كرده است. در بخش اوّل، مفهوم لغوى «تكبّر» را با استفاده از كتب لغت، بازگو مى‏كند و بخش دوم، به مفهوم لغوى تواضع مى‏پردازد. این قسمت نیز با استفاده از همان منابع، تكمیل مى‏گردد. فصل دوم، درباره تواضع و تكبّر در كتب اخلاق است. در این فصل، تفاوت بین عُجب و كبر، اصل و اسباب تكبّر، آثار كبر، اقسام تكبّر، درمان كبر، معیار تواضع و تكبّر و تواضع و مدح آن، مورد بحث قرار مى‏گیرد. عنوان فصل سوم، «تواضع و تكبّر در آینه روایات» است كه در دو بخش، توضیح داده شده است. فصل چهارم، به تواضع و تكبّر در نهج‏البلاغة و بیان اندرزهاى امیر مؤمنان مى‏پردازد. در فصل پنجم، تواضع و تكبّر و انواع و مصادیق آنها در قرآن بررسى مى‏شود. این فصل نیز از هشت بخش تشكیل شده است، شامل: تكبّر در برابر خداوند، در برابر پیامبران، در برابر مردم، و نیز: تواضع در برابر خداوند، پیامبران، و مردم، و تواضع مردم در قیامت و تواضع پیامبران در برابر مردم. بخش نخست، درباره تكبّر در مقابل خداوند و دستْ‏مایه شیطان شدن و در نهایت، گرفتار كیفر و عذاب الهى شدن است. بخش دوم، تكبّر بر پیامبران و شرح مصادیق آن در قرآن مجید و بیان عاقبت آنها بیان شده است. بخش سوم، تكبّر در مقابل خدا و پیامبران را بررسى مى‏كند. منشأ این تكبّر، خود برتربینى سفیهانه است و نتیجه آن، استكبار به همه عوامل هستى. بخش چهارم، درباره تكبّر بر مردم است كه باعث اجحاف به حقوق آنها و استثمارشان مى‏شود. بخش پنجم، تواضع در قیامت را بررسى مى‏كند. در این بخش، نویسنده خضوع در برابر بارى تعالى در روز قیامت را شرح مى‏دهد. بخش ششم، درباره تواضع در مقابل خداوند، خشوع صابران و نمازگزاران و كسانى است كه لقاى پروردگار را باور دارند و در برابر آیاتش اشك شوق مى‏ریزند. بخش هشتم، درباره تواضع در برابر پیامبران است كه به عنوان نمونه، جریان حضرت سلیمان نقل شده است. بخش هفتم نیز مربوط به تواضع پیامبرصلى الله علیه وآله در برابر مؤمنان است كه شامل گذشت پبامبر خدا از تخلّفات مردم، گشودن بال تواضع در مقابل مؤمنان و فروتنى آن حضرت با مؤمنان مى‏شود.