(۱)
تاریخ حدیث شیعه در عهد صفویه

پوراكبر، الیاس

كارشناسى ارشد علوم قرآن و حدیث
دانشكده اصول دین قم
استاد راهنما: عابدى، احمد
استاد مشاور: مهدوى‏راد، محمدعلى
سال ۱۳۷۹
۲۸۴صفحه

اهداف اصلى نگارنده از نگارش این پایان‏نامه، در چند امر خلاصه مى‏شود: اختصاصى نمودن و به تعبیرى جزئى نمودن تاریخ حدیث با قید دوره خاص، بیان علل ورود علماى جبل‏عامل به ایران و نقش آنها در پیشبرد حكومت صفویه و میزان موفقیت آنان، بررسى اهتماماتى كه با تكیه بر نقش علماى جبل عامل در حدیث‏نگارى صورت گرفته ، توضیح زمینه‏هاى اجتماعى و سیاسى روآوردن به حدیث در این‏دوره، با تأكید بر نقش حاكمان صفوى ، ارائه اطّلاعات جزئى، دقیق و مستند از روند تكاملى فعّالیت‏هاى حدیثى در این دوره ، شناسایى محدّثان این دوره از روى كتب رجال و تراجم ، تبیین صوفیگرى و اخباریگرى و تأثیر آن در گسترش فعّالیت‏هاى حدیثى ، بیان انگیزه پیدایش تفكّر اخباریگرى و تقسیم‏بندى آنها به دو دسته افراطى و معتدل.
این پایان‏نامه، از یك پیش‏گفتار و چهار بخش كلّى و یك خاتمه تشكیل یافته است. هر بخش نیز به فصل‏هاى جزئى‏ترى تقسیم شده، كه هر فصل با یك نقد و نظر، پایان مى‏پذیرد.
نگارنده در پیش‏گفتار به تاریخچه پیدایش شیعه و رواج آن در عهد صفویه پرداخته و علّت اوج ترویج مسلك شیعه را از زبان و قلم اندیشمندان بیان نموده و در پایان، اهداف اصلى پایان‏نامه خود را در نُه مطلب عنوان داشته است.
در بخش اوّل، درباره زمینه‏هاى پیدایش حكومت صفویه، دعوت از علماى جبل‏عامل و نقش آنها در تثبیت حكومت و توجّه پادشاهان صفوى به عالمان دینى در این دوره اشاره كرده است.
این بخش از چهار فصل تشكیل شده است فصل اوّل، درباره اوضاع سیاسى، اجتماعى ایران در دوره صفویه است. فصل دوم، به بحث از حكومت صفویه و دعوت از علماى جبل‏عامل اختصاص یافته است. فصل سوم، توجّه پادشاهان صفوى به عالمان دینى مورد بررسى قرار گرفته است و در فصل چهارم، تجلّیگاه گفتگوهاى علمى بودن حكومت صفویه مورد بحث واقع شده است. در بخش دوم كه از شش فصل تشكیل شده، بعد از شناخت كلّى از مفهوم و خاستگاه تصوّف، بحث بر این محور متمركز است كه چه شد تصوّف كه یكى از مهره‏هاى اصلى تشكیل حكومت صفویه بود، مورد بى‏مهرى آنان قرار گرفت و چه‏طور شد كه علما در مقابل آنها ایستادند و با ارائه آثار علمى بر علیه تصوّف، زمینه‏هاى زوال آنها را در حكومت صفویه فراهم ساختند. در بخش سوم كه بخش اصلى پایان‏نامه و داراى سیزده فصل است، گفته شده كه هدف پایان‏نامه، تخصّصى نمودن تاریخ حدیث است و به همین لحاظ، بعد از اشاره به زمینه‏هاى اجتماعى و سیاسى روى‏آورى به حدیث در این دوره، بحث‏هاى جالب توجّهى در زمینه محتواى فعّالیت‏ هاى حدیثى، پالایش منابع حدیثى این دوره از روایات مخالفان، فعّالیت‏هاى فقه‏الحدیثى، شناسایى پژوهش‏هاى حدیثى مختلف در محورهاى تدوین، ترجمه، حاشیه‏نویسى، درایه، رجال و شرح‏نویسى پرداخته است. نگارنده، در این بخش با طلایى شمردن عصر حدیث در این دوره، اوّلین زمینه‏سازان و ناشران علم حدیث را معرّفى كرده و سپس، ترتیب تألیف كتبى را كه در این زمینه نوشته شده، بیان كرده است.
بخش چهارم، بحث درباره اخباریگرى و رواج آن و علل و عوامل پیدایش این تفكّر در دوره صفویه، جریانات و برخوردهاى فكرى اصولى - اخبارى و مناقشات آنان بر روى مسائل حدیثى است كه در پنج فصل با تعریف اخباریگرى و زمان پیدایش آن و معرّفى مشاهیر علماى اخبارى و اصول و بیان وجوه اختلاف بین اصولیان و اخباریان آغاز و انجام مى‏پذیرد.
در خاتمه نیز تأثیر مكاتب اخباریگرى و صوفیگرى در حدیث شیعه در دوره صفویه و تأثیر بسزاى این دو در گسترش فعّالیت‏هاى حدیثى شیعه در این عهد، برشمرده شده است.