(۲)
ترجمه و تحقیق حكمت‏هاى منسوب به امیر مؤمنان على‏علیه السلام از كتاب «شرح نهج‏البلاغة»ى ابن ابى‏الحدید المدائنى

محبوبى‏راد، محمد

كارشناسى ارشد زبان و ادبیات عرب
دانشگاه آزاد اسلامى قم
استاد راهنما: جنتى‏فر، محمد
استاد مشاور: امین مقدسى، ابوالحسین
۱۳۸۰
۱۰۶

این مجموعه،ترجمه‏گزیده‏اى از حكمت‏هاى منسوب به حضرت‏على‏علیه السلام است كه از كتاب شرح نهج‏البلاغةى ابن ابى‏الحدید، انتخاب شده است. ابن ابى‏الحدید، این اثر ارزنده خود را در بهترین مقطع سنّى خود، یعنى ۵۸ سالگى شروع كرده و تصنیف این كتاب، چهارسال و هشت ماه، به طول انجامید. وى در ابتدا به شرح مشكلات لغوى و بیان معانى نهج‏البلاغة قناعت كرد؛ ولى بعداً آن را گسترش داد، به طورى كه شامل مباحث لغوى و نكات معانى و بیان و توضیح مشكلات صرفى و نحوى بود و در هر مورد، شواهد دیگرى از نظم و نثر، كه مؤید آن باشد، آورد و در هر فصل، كارها و وقایع تاریخى مربوط به آن را شرح داد. وى در مورد منابع تاریخى و كلامى، سعى كرده است كه از بهترین منابع گروه‏هاى مختلف، اعم از سنّى و شیعه، استفاده كند. این روند در مباحث دیگر نیز مدّ نظر ابن ابى‏الحدید بوده است. نكته دیگرى كه اشاره به آن لازم به نظر مى‏رسد، اظهار نظرهاى مختلف درباره مذهب ابن ابى‏الحدید است. برخى بر تشیع او و گروهى دیگر بر سنّى بودنش اصرار ورزیده‏اند؛ ولى با دقّت در اظهارات صریح او به خوبى آشكار مى‏شود كه شیعه امامى نیست. نویسنده در كتابش حكمت‏ها را در انتهاى جلد بیستم ذكر كرده است، كه حدود هزار حكمت است. وى اظهار كرده كه گرچه ممكن است برخى از این حكمت‏ها از حضرت على‏علیه السلام نباشد؛ امّا بسیار نزدیك و مشابه به كلام آن حضرت است. بنا بر این، آنها را مكمّلى براى كتاب نهج‏البلاغة محسوب نموده است.
این پایان‏ نامه از یك مقدّمه و دو فصل تشكیل شده است: در مقدّمه به تأثیر اسلام بر زبان عربى و زندگى ادبى اعراب اشاره شده است و اهمّیت قرآن كریم و پیامبرصلى الله علیه وآله و حضرت على‏علیه السلام ، به عنوان اوّلین سرچشمه‏هاى ایجاد تحوّل در ادبیات دوره صدر اسلام، مورد تأكید قرار گرفته است.
در فصل اوّل، ابعاد مختلف زندگى حضرت على‏علیه السلام به عنوان بلیغ‏ترین و فصیح‏ترین فرد در گفتار بعد از پیامبر اكرم، مطرح شده است. این فصل از سه باب تشكیل شده است. باب اوّل، درباره زندگانى و شرح حال امیر مؤمنان، صفات برجسته و فضائل و مناقب آن حضرت است. همچنین به مناسبت، اشاراتى نیز به اوضاع اجتماعى - سیاسى دوران زندگانى حضرت در هنگام حیات پیامبر اكرم و بعد از وفات ایشان شده است. نگارنده در باب دوم، به معرّفى كتاب شریف نهج‏البلاغة، گردآورنده آن، روش سید رضى در جمع‏آورى این كتاب شریف، معرّفى شروحى كه درباره نهج‏البلاغة تدوین شده، و كیفیت طبقه‏بندى خطبه‏ها و نامه‏ها و سخنان حكمت‏آمیز این كتابْ پرداخته است. در باب سوم، بلاغت على‏علیه السلام و ویژگى خطبه‏هاى آن حضرت، مدّ نظر نگارنده بوده كه در این قسمت، مهم‏ترین علل و عوامل به‏وجود آورنده این ویژگى‏ها در حضرت، توضیح داده شده و ویژگى‏هاى كتاب ارزشمند نهج‏ البلاغة و همچنین بلاغت و زیبایى‏هاى كلام على‏علیه السلام با استفاده از كتب تاریخى و ادبى معتبر توضیح و تبیین شده است. در فصل دوم، مهم‏ترین حكمت‏هاى منسوب به حضرت على‏علیه السلام انتخاب شده و با استفاده از فرهنگ‏هاى لغت گوناگون به فارسى روان ترجمه شده است. سپس این حكمت‏ها در قالب نوزده باب گنجانده شده، كه شامل موضوعات اخلاقى، فرهنگى، اقتصادى، اجتماعى و سیاسى است.