157
آشنايی با دانش و منابع رجالی شيعه

بعده» یا «أقول: هذا مغایر مع بعده» به وحدت یا تغایر حكم می‌دهد. این سخن گویای این نكته است كه تمامی آن عناوین برای یک نفر است.۱

۲. در صورتی كه عناوین ارجاعی از نظر ترتیب الفبایی پشت سر هم قرار نگیرد، در عنوان نام راوی، ارجاع با علامت «=» آمده است.۲

اما وجود علامت تساوی به هیچ روی گویای اتحاد بین دو عنوان نیست؛ از این رو، گاه در یک ارجاع حكم به اتحاد شده است و گاه متحد دانسته نشده‌اند. در مواردی هم حكم به تغایر افراد شده است، چنان‌كه نام ابراهیم بن صالح انماطی سه بار پشت سر هم عنوان شده‌ است و آنها را متغایر دانسته‌اند. بنابراین، مفهوم علامت «=» تنها به معنی وجود ارتباط بین عنوانها و لزوم مراجعه به ‌عنوان مورد ارجاع است.

۳. در بیشتر موارد، ارجاعات به مواردی است كه شرح حال دارند، اما در مواردی كه تنها نام راوی از مصادر رجالی ذكر شده است و شرح حال ندارد، ارجاع وجود ندارد.

ﻫ) خصوصیات منابع كتاب

منابع رجالی چون: رجال نجاشی، رجال طوسی، فهرست طوسی، رجال برقی، اختیار معرفة الرجال (رجال كشی)، فهرست شیخ منتجب‌الدین، رجالی برقی، رجال ابن‌غضائری، خلاصة الأقوال، رجال ابن‌داود، إرشاد شیخ مفید، الوجیزه محمدباقر مجلسی و روضة المتقین محمدتقی مجلسی از مصادر كتاب در بیان شرح حال و احوال رجالی راوی‌اند. مؤلف كوشیده است عبارت را از خود مصادر نقل كند و بر حكایتهای عبارت مصادر اعتماد نكرده است.

تنها در صورتی كه عبارت نقل‌شده را در منبع نیافته و یا خود او مراجعه نكرده است حكایت عبارات را با تصریح به این نكات نقل كرده است. همچنین از آنجا كه رجال ابن‌غضائری هنگام تألیف كتاب به صورت مستقل وجود نداشته است او آرای ابن‌غضائری را از خلاصة الأقوال علامه حلی و رجال ابن‌داود و مجمع الرجال قهپایی نقل كرده است.

و) خصوصیات «اختلاف كتب» و «اختلاف نسخ»

در شرح حالها در ذیل نام هر راوی امكان دارد دو عنوان «اختلاف كتب» و «اختلاف نسخ» آمده باشد. در عنوان اختلاف كتب، موارد اختلاف كتب چهارگانه حدیث در اسناد و راویان یكسان بیان شده است. مؤلف در پی ذكر این موارد، تحریف یا سقط یا تصحیف را تذكر داده است و نظر صحیح یا نزدیک‌تر به صحت را بیان كرده است. در عنوان اختلاف نسخ، اختلافهایی كه در نقل از هر یک از نسخه‌های یک کتاب حدیثی رخ داده، بیان شده است. برای نمونه موارد اختلاف وسائل الشیعه با الوافی در نقل روایتی از کافی به دلیل اختلاف در نسخه مورد استفاده آنها گزارش شده است.

۳. تفصیل طبقات راویان

چنان‌كه در خصوصیات اطلاعات مربوط به طبقه راوی اشاره شد، این بخش قسمتی مجزّا در انتهای هر جلد است. به طور کلی راوی و مرویٌ‌عنه‌های هر شخص در متن كتاب معجم رجال الحدیث با آدرس روایاتش معرفی شده‌ است، اما در مواردی كه تعداد آنها كم بوده است، آدرس روایات آنها هم در شرح حال همان شخص در متن كتاب ذكر شده است۳ و در مواردی

1.. برای نمونه، ر. ک: عبدالله بن الفضل، ج ۱۱، ص ۲۹۶، ش ۷۰۶۳.

2.. برای نمونه، ر. ک: عبدالله‌ بن الفضل الهاشمی، ج ۱۱، ص ۲۹۷، ش ۷۰۶۷.

3.. برای نمونه، ر.ک: عبدالله بن الحجّال، ج ۱۱، ص ۱۶۶؛ عبدالله ‌بن محمد بن خالد، ج ۱۱، ص ۳۲۸.


آشنايی با دانش و منابع رجالی شيعه
156

استوار‌ترین مباحث رجالی‌ است. نمونه‌ای از این مباحث در ذیل عنوان مفضل بن عمر قابل مشاهده است.

ج) خصوصیات اطلاعات مربوط به طبقه

از جمله فواید و امتیازات مهم معجم رجال الحدیث، تعیین دقیق طبقه راوی با توجه به مرویٌ‌عنه و راوی از او است. این شیوه كه برای اولین بار در جامع الرواة به كار گرفته شد، از سوی آیت الله خویی به تفصیل و به شیوه‌ای امروزین پیگیری شد. در این كتاب به ضوابط زیر برای تعیین طبقه راوی توجه شده است:

۱. در معرفی مرویٌ‌عنه‌ها، ابتدا ائمه، با رعایت ترتیب سِنّی ایشان، و سپس كنیه‌ها ذكر شده‌اند و در پی آن، نامها بر اساس حروف الفبا و به دنبال آن القاب و سپس مرسلات و در نهایت مضمرات راوی ذكر شده است.۱ همین ترتیب در راویان از شخص هم مورد توجه قرار گرفته است، مگر در مواردی كه به دلیل ارسال در سند یا تعلیق یا وجود نام راوی در مشیخه، نام راوی در سند ذکر نشده باشد.

۲. مرویٌ‌عنه و راوی هر شخص، با توجه به ‌عنوان و نامی كه در اسناد بوده است به ترتیب الفبا معرفی شده‌اند. بنابراین، در مثال «برقی»، كه پیش‌تر گذشت، مرویٌ‌عنه‌های او با هر یک از تعابیر و عناوین هشت‌گانه به صورت جداگانه و در زیر هر یک از عناوین آمده‌اند.۲

ترتیب الفبایی و نیز اختلاف شكلی نام راوی و مرویٌ‌عنه نیز در چینش نامها رعایت شده است؛ برای نمونه در بسیاری موارد نام مرویٌ‌عنه‌ها این‌گونه دیده می‌شود: ابن‌محبوب، حسن بن محبوب و حسن بن محبوب صراد، در حالی كه هر سه عنوان، نام یک نفر است، اما به دلیل پای‌بندی به نقل دقیق نام موجود در روایات و مصادر اصلی، به صورت متعدد گزارش شده‌اند.۳ در بخش نام راویان نیز دقیقاً به همین شكل عمل شده است؛ بنابراین، تعداد نامهای موجود در مرویٌ‌عنه‌های راویان گویای تعداد واقعی اشخاص مرویٌ‌عنه یا اشخاص راوی نیست.

۳. آدرس روایات هر یک از مرویٌ‌عنه‌ها و راویان در كتاب مشخص شده است. این آدرسها در مواردی كه تعداد روایت كم بوده، در متن كتاب و در شرح حال فرد مورد نظر آمده است و در مواردی كه آدرس روایات زیاد بوده است در بخش «تفصیل طبقات الرواة» به صورت بخشی مجزا در انتهای هر جلد ارائه شده است.

۴. در موارد بسیاری آماری از روایات یک راوی یا از سوی یک راوی ارائه شده است كه این آمارها در تعیین طبقه راوی كمک بسیاری می‌کند، ولی تنها بر اساس تعداد روایات كتب اربعه و شكل خاص تعبیر و عنوان نام راوی یا مرویٌ‌عنه است؛ از این رو، استفاده از این آمارها دقت خاصی می‌طلبد.

د) خصوصیات ارجاعات

چنان‌كه در خصوصیات عناوین نیز گذشت، در كتاب معجم رجال الحدیث گاه عناوین مختلفی برای یک راوی ذكر شده است كه آشنایی با تمامی اطلاعات درباره یک راوی، به مطالعه تمامی آن عناوین در كنار یكدیگر نیاز دارد. بر این اساس، برای دست‌یابی خواننده به اطلاعات جامع درباره راوی مورد نظر، ارتباط بین عناوین با ارجاعات مختلف ایجاد شده است:

۱. در صورتی كه عناوین ارجاعی از نظر نظم الفبایی به گونه‌ای باشد كه پشت سر هم قرار گیرد، در پایان شرح حال هر یک از ایشان، مؤلف با عبارت: «أقول هذا متحد مع من

1.. برای نمونه، ر. ک: عبدالله بن مغیره، ج ۱۱، ص ۳۶۵.

2.. برای نمونه، ر. ک: احمد بن محمد البرقی، ج ۳، ص ۲۶۱؛ احمد بن محمد بن خالد، ج ۳، ص ۲۹۰.

3.. برای نمونه، ر. ک: عبدالله بن میمون ‌بن الأسود، ج ۱۱، ص ۳۸۱؛ عبدالله بن جبله، ج ۱۱، ص ۱۴۱.

  • نام منبع :
    آشنايی با دانش و منابع رجالی شيعه
    موضوع :
    علم رجال
تعداد بازدید : 51819
صفحه از 178
پرینت  ارسال به