675
ترجمه تفسیر المیزان

[نقد روايات مذكوره و اثبات بطلان قول به منسوخ شدن آيه كريمه" ان تبدو..."]..... ص: ۶۷۶

مؤلف: اين روايات با همه اختلافاتي كه در مضامينش هست، در اين كه مخالف با ظاهر قرآنند مشتركند، چون قبلا گفتيم ظاهر آيه اين است كه محاسبه بر روي اوصافي است كه دل‌ها يا مستقلا و يا از طريق اعضا كسب كرده باشد، و حال، چه اين كسب به وسيله عمل ظاهري باشد، و چه دروني و پنهاني، و چه انسان مؤمن باشد، و چه كافر اما خطورات نفساني كسب نيست و ظاهر محاسبه، محاسبه به جزا است، نه خبر دادن به اينكه چه چيزهايي از دل شما گذشته، و چه تصميم‌هايي گرفته‌ايد، و آنچه ما گفتيم، هم خود آيه مورد بحث بر آن دلالت دارد و هم آياتي ديگر كه گذشت.

و اما مساله خود نسخ اشكال جداگانه‌اي دارد، و آن وجوهي از خلل است كه باعث مي‌شود از حجيت ساقط شود.

اول اينكه: نسخ خلاف ظاهر قرآن است، كه بيانش گذشت.

دوم اينكه: مستلزم اين است كه تكليف به چيزي كه خارج از طاقت انسان است جايز باشد، و حال آنكه عقل در بطلان آن هيچ ترديدي ندارد آن هم تكليفي كه از ناحيه خداي تعالي باشد، حال چه اين تكليف بعدا نسخ بشود يا نشود، بلكه تكليف كردن به چيزي كه ما فوق طاقت است و سپس نسخ كردن، اشكالي علاوه دارد، و آن اين است كه به حكم روايت آيه شريفه قبل از اينكه مورد عمل قرار گيرد نسخ شده، و اين خود اشكالي است جداگانه (چون معنايش اين است كه خداي تعالي هم العياذ باللَّه، سخن نسنجيده‌اي گفته، و سپس پشيمان شده باشد، بر خلاف نسخ بعد از عمل كه معنايش اين است كه حكمي كه نسخ شده تا امروز مصلحت داشته و از اول موقت بوده است).

سوم اينكه: خواننده عزيز به زودي در تفسير دو آيه بعد خواهد ديد كه جمله:" لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها" اصلا نمي‌تواند ناسخ چيزي باشد، بلكه تنها دلالت دارد بر اين كه هر نفسي در قيامت به بدي‌هايي كه خودش كسب كرده، خواهد رسيد، چه اينكه تحملش آسان باشد و چه دشوار، و ما فوق طاقت (چون او خودش آن را براي خود درست كرده نه خداي تعالي)، پس اگر كسي چيزي را بر خود تحميل كند كه طاقتش را نداشته باشد، و يا به دست خود، زنجيري بپاي خود ببندد سرنوشتي است كه خودش براي خود درست كرده، و غير از خود كسي را ملامت نكند، پس جمله:" لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها" به منزله جمله معترضه‌اي است كه مي‌خواهد توهمي را دفع كند.

چهارم اينكه: به زودي خواهد آمد كه اصلا تكيه كلام در دو آيه شريفه بر مساله خطورات نفساني نيست، و در مساله نسخ حتما بايد ناسخ تكيه بر منسوخ داشته و به آن نظر ترجمه الميزان، ج‌۲،


ترجمه تفسیر المیزان
674

تا زبانشان به گفتن آن رام شد، دنبالش خداي تعالي اين آيه را نازل كرد:" آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ..." و چون مردم به مضمون اين آيه عمل كردند، و به خدا و ملائكه و كتب و رسولان خدا ايمان آوردند، خداوند آيه قبلي را كه مي‌فرمود:" إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ" را با جمله:" لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها..." نسخ فرمود. «۱»

مؤلف: اين روايت را الدر المنثور هم از احمد، و نيز از مسلم و ابي داود (در كتاب ناسخش)، و ابن جرير و ابن منذر و ابن ابي حاتم از ابي هريرة آورده، و قريب به اين مضمون را به چند طريق از ابن عباس نقل كرده، و مساله نسخ را به چند طريق از غير ابن عباس مانند ابن مسعود و عايشه نيز نقل كرده است. «۲»

و از ربيع بن انس نقل كرده كه گفته: آيه مورد بحث محكم است، يعني نسخ نشده، چيزي كه هست منظور از محاسبه (اين نيست كه در قيامت در برابر نيت‌ها و يا صفات بد هم كيفر خواهد بود، بلكه مراد) اين است كه خداي تعالي در قيامت (از احوال و اوصاف دروني) و از اعمال شما خبر مي‌دهد.

و از ابن عباس به چند طريق نقل كرده كه گفته است: آيه شريفه مخصوص كتمان شهادت و اداي آن است، پس آيه از آيات محكمه است و نسخ نشده.

و از عايشه هم روايت كرده كه گفت: منظور از محاسبه‌اي كه در آيه آمده، غم و اندوهي است كه به شخص عازم به گناه در اثر ترك آن گناه مي‌رسد، پس آيه به حكم اين روايت محكم است نه منسوخ.

و از طريق علي ع از ابن عباس روايت كرده كه در تفسير آيه:" وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ" گفته، اين آيه در باره ظاهر و باطن شما است، مي‌فرمايد: خداوند با آن دو به حساب شما مي‌رسد، پس اين آيه نسخ نشده، ولي وقتي خدا خلائق را در قيامت جمع مي‌كند، مي‌فرمايد: من شما را به آنچه در دل پنهان مي‌كرديد، و حتي ملائكه من هم از آنها خبردار نشدند، خبر مي‌دهم، و اما خداوند مؤمنين را بعد از خبر دادن در مورد آنچه به دل گذرانده‌اند مي‌آمرزد، و اما اهل شك و ترديد را خبر مي‌دهد به تكذيبي كه در دل نهان داشتند،" وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ" «۳».

__________________________________________________

(۱)صحيح مسلم ج ۲ ص ۱۴۵

(۲)تفسير الدر المنثور ج ۱ ص ۳۷۴

(۳) سوره بقره آيه ۲۲۵

ترجمه الميزان، ج‌۲،

  • نام منبع :
    ترجمه تفسیر المیزان
    موضوع :
    قرن 14
تعداد بازدید : 16046
صفحه از 688
پرینت  ارسال به