(۱)
بررسى و تحلیل از خطبه قاصعه و پیوند آن با زمینه ‏هاى سیاسى، اجتماعى كوفه

ناجى، محمّدهادى

كارشناسى ارشد علوم قرآن و حدیث
دانشكده علوم انسانى دانشگاه تربیت مدرّس
استاد راهنما: دكتر مهدوى‏راد، محمّدعلى
۱۳۷۵
۲۴۴صفحه

«خطبه قاصعه»، طولانى ‏ترین خطبه نهج ‏البلاغه است كه مباحث مهم دینى و فرهنگى در آن منعكس شده است. بررسى وضعیت جامعه كوفه در روزگار انشاى خطبه و ارتباط محتوایى خطبه با جامعه كوفه، و بیان دردمندى و درماندگى در این خطبه به چشم مى‏ خورد. این سخنرانى پُرشور، بیانگر درس اخلاق، تاریخ، اسرار عبادت بزرگ حج، شیطان‏شناسى و راه دفاع در مقابل او، مشكلات گریبانگیر جامعه و راه حل‏هاى آن، جایگاه على‏علیه السلام در نزد نبى‏صلى الله علیه وآله و عبرت‏هاى دیگر است.
این پایان‏نامه كه از سه فصل تشكیل شده، به شرح و بسط این خطبه پرداخته است.
در فصل نخست، علاوه بر طرح مقدّماتى همچون: روش كار، شیوه‏ تحقیق، پرسش‏هاى اصلى و فرضیات اوّلیه، چشم ‏انداز كلّى خطبه قاصعه ارائه شده است.
در فصل دوم، شهر كوفه از لحاظ تاریخى مورد بررسى قرار گرفته است و درباره تأسیس و علل تأسیس آن، دلایل حضرت امیرعلیه السلام براى انتخاب كوفه به عنوان مركز خلافت اسلامى، خصایص كوفیان و علل گم‏راهى آنان، بحث شده است. با این بیان كه كوفه شهرى است كه در حدود سال ۱۷ق، به روزگار حكومت عمر، شكل گرفت و شهرى است بدون سابقه قبلى، مردم آن سامان تلفیقى از عرب و عجم بودند كه هر یك، داراى شعب فراوان و داراى خُلق و خوى متفاوت بودند و شهرى بود كه با مقاصد نظامى‏گرایانه پدیدار شد و همین روحیه، حوادث گوناگونى را ایجاد كرد. این افراد سلاح‏مَدار، به علّت به دست آوردن ثروتى كه ناشى از فتوحات سرزمین‏هاى بزرگ بود، داراى روحیه زیاده‏طلبى، رفاه‏زدگى و خواهان سلطه شده بودند و این روال، در زمان على بن ابى‏طالب‏علیه السلام نیز وجود داشت تا جایى كه خیر آنان در جمل، عنادشان در صفّین و. . . در تاریخ، مشهور است.
در فصل سوم، خطبه قاصعه مطابق با تقسیم محمّد عبده، به هفده بخش تقسیم شده و پس از ذكر هر بخش، شماى كلّى هر قسمت، بررسى مفاهیم واژه‏هاى دشوار آن، محتواى هر بخش و نتیجه‏گیرى كلّى از آنها ارائه شده است.